เคยมีนักกู้ภัยคนหนึ่งตั้งคำถามว่า “ผมเคยเจอเคสที่ถูกตึกถล่มมาทับขา พวกผมพยายามอยู่หลายชั่วโมงที่จะตัดถ่างและยกเศษก้อนหิน แต่มันเป็นไปไม่ได้ ผมต้องทนดูเขาเสียต่อหน้า มันพอมีวิธีที่จะตัดขา ณ จุดเกิดเหตุไหมครับ ?”

คำตอบคือ “มี protocol นี้อยู่จริง และสามารถทำได้จริงในทางปฏิบัติ” แต่เป็นหัตถการเฉพาะทางขั้นสูง ไม่ใช่มาตรฐานทั่วไปของงาน EMS ต้องอาศัยแผน protocol ทรัพยากรล่วงหน้า และการประสานงานที่รัดกุมระหว่างทีมกู้ชีพ ทีมแพทย์ และระบบลำเลียงเพราะมีความเสี่ยงสูงมาก

การตัดแขนขาในพื้นที่เกิดเหตุ (Field Amputation) จะพิจารณาในสถานการณ์ที่แขนหรือขาของผู้ป่วยติดค้างอยู่กับวัตถุที่ไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้ เหตุการณ์ที่มักพบคือ การติดค้างของแขนขาในเครื่องจักร (การเกษตร งานก่อสร้าง โรงงานอุตสาหกรรม) อุบัติเหตุรถยนต์รุนแรง โครงสร้างหรืออาคารถล่ม หินถล่มทับ หากไม่ตัดสินใจทำหัตถการนี้ ผู้ป่วยจะเสียชีวิตอย่างแน่นอน ณ จุดเกิดเหตุ นี่จึงเป็นทางรอด/ทางเลือกสุดท้ายเมื่อไม่มีวิธีอื่นในการนำผู้ป่วยออกมาได้ (THE LAST RESORT)

เกณฑ์คือ (Indication)

1. ผู้ป่วยวิกฤตถึงชีวิต จำเป็นต้องตัดอวัยวะและเคลื่อนย้ายทันทีเพื่อฟื้นคืนชีพ (The patient’s condition is life-threatening and require immediate disentanglement and extrication to facilitate resuscitation)

2. มีภัยอันตรายในที่เกิดเหตุซึ่งกำลังจะคุกคามชีวิตของผู้ป่วยหรือบุคลากรในไม่ช้า (Hazards present an impending threat to life for the victim or emergency services personnel)

3. หลังการประเมินร่วมกันของหลายฝ่ายอย่างถี่ถ้วนแล้วว่า ไม่มีวิธีอื่นในการตัดถ่างหรือนำผู้ป่วยออกมาได้ การตัดอวัยวะเป็นทางเลือกเดียวและทางเลือกสุดท้ายที่เหลืออยู่ (Under circumstances when the degree of patient entrapment and entanglement is such that, even after an exhaustive multi-disciplinary review of alternative options, amputation provides the only viable means to extricate the patient)

ข้อห้ามคือ (Contraindication)

การบาดเจ็บรุนแรงจนไม่น่ารอดชีวิตได้ (Obvious non-survivable injury)

ไม่มีสัญญาณชีพ Cardiac Arrest > 10 นาที (Loss of signs of life for longer than 10 minutes)

ผู้ป่วยที่มีอาการคงที่ แข็งแรง และสามารถอดทนต่อกระบวนการกู้ภัยที่ใช้เวลานานได้ (A patient who is physiologically robust and can safely withstand a prolonged extraction)

ภาวะแทรกซ้อนคือ (Complication)

ระยะแรก การเสียชีวิต ณ จุดเกิดเหตุ จากภาวะช็อกจากการเสียเลือด จากผลข้างเคียงของยานำสลบ ยาระงับความรู้สึก จากการคลายการกดทับ (Reperfusion Injury & Crush Syndrome) เกลือแร่ผิดปกติ เลือดเป็นกรด ไตวาย (HyperKalemia, Metabolic Acidosis, Myoglobinuria, Kidney Failure)

ระยะยาว อาการปวดหลอนในอวัยวะที่ถูกตัด (Phantom Limb Pain) ปวดที่ตอขาจากก้อนเนื้องอกปลายประสาทที่บริเวณเส้นประสาทไม่ได้ถูกตัดอย่างประณีต (Stump neuroma) ปัญหาการใส่กายอุปกรณ์เทียม จากรอยตัดกระดูกที่ขรุขระและแผลเป็นดึงรั้ง

ผลกระทบทางจิตใจ มีภาวะเครียด PTSD (Post Traumatic Stress Disorder)

Checklist

– LIMB mneumonic : List of resources and equipment, Initiate traumatic amputation protocol, Manage the extrication, Bring the patient in

– ขอคำยินยอม ถ่ายรูปบาดแผล บันทึกวิดิโอของผู้ป่วยไว้เป็นหลักฐาน

– แบ่งบทบาทของทีมให้ครบถ้วน

หมอกระดูก/ศัลยกรรมจะเป็นคนผ่า ดูเรื่อง Operation + Stop Bleed + Tourniquet

Paramedic/Nurse ดูเรื่องเปิด iv ให้ยาแก้ปวด (paracetamol, fentanyl, morphine) ยาฆ่าเชื้อ – ขึ้นอยู่กับความสกปรกของแผล (cefazolin, gentamicin, metronidazole etc. ) สารน้ำ ยานำสลบ (Sedation – midazolam, etomidate Anesthesia – ketamine Paralytic – Rocuronium (ไม่ใช้ succinylcholine เพราะระวัง HyperK) ส่วนการใส่ท่อช่วยหายใจให้ขึ้นอยู่กับเคส บางเคสก็ไม่ได้ใส่ บางที่มี Prehospital Blood Transfusion Protocol ก็สามารถให้ได้ถ้ามีข้อบ่งชี้

Transfer Team – Helicopter/Ambulance ประสานงานให้ส่งเร็วที่สุด

Hospital Team ประสาน Trauma Center เตรียมห้องฉุกเฉิน ทีม Trauma – Sx/Ortho + ICU + คลังเลือด

อุปกรณ์ Amputation Kit – PPE เซ็ตผ่าตัดทั่วไป (scalpel, mayo scissor, hemostat/kelly clamp)ในการตัดขาส่วนใหญ่จะใช้เลื่อยลวดศัลยกรรม Gigli Saw (มีอย่างน้อย 2 ชุดเผื่อลวดขาด)

ลงรายละเอียด TQ time และ Amputation Time

ประเด็นทางจริยธรรม

“การตัดขา ตัดแขน” สำหรับคนหน้างาน มันคือความขัดแย้งทางจริยธรรมขั้นสูงสุด เพราะมันขัดกับหลักการ “ไม่ทำอันตราย Do No Harm” เพราะเจตนาที่มาคือ “มาช่วย” ไม่ใช่มาทำลายอวัยวะ ซึ่งความขัดแย้งนี้เองทำให้บุคลากรติดอยู่ในกับดักความหวังว่า “ขอลองตัดถ่างอีกนิด เผื่อจะเอาออก” ซึ่งทำให้เสียเวลาที่มีค่าไปอีก สิ่งที่สำคัญจริงๆ คือ ความกล้าที่จะตัดสินใจว่าจะยุติการตัดถ่าง และเปลี่ยนไปสู่แนวทาง Field Amputation ก่อนที่คนไข้จะแย่ลงจนกู่กลับไม่ไหว (Point of No Return) อย่าลืมว่าสิ่งที่เรากำลังทำคือ ทำร้ายด้วยความจำเป็นเพื่อช่วยชีวิต (Necessary Harm to Save Life) เพราะความลังเลและเฉยเมยให้เวลาผ่านไปจะทำให้ผู้ป่วยเสียชีวิตจริงๆ

สรุปแก่นของ Field Amputation มีอยู่ 2 ข้อ

1. “รู้ว่าเมื่อไหร่ต้องทำ/เข้าเกณฑ์” ยิ่งตัดสินใจช้า กว่าจะได้ตัดจริงๆ จะยิ่งช้ากว่านี้อีกหลายเท่า

2. “ความสำเร็จอยู่ที่การวางแผน การทำงานเป็นทีม และมีอุปกรณ์ที่เหมาะสม” จุดชี้ขาดอยู่ที่ทีมเวิร์คเบื้องหลังที่ประสานงานให้ทุกอย่างเกิดขึ้นได้จริง เพราะไม่ใช่หัตถการที่นึกจะทำก็ทำได้ทันที ต้องมีคนเดินเรื่อง เตรียมอุปกรณ์ จัดการเรื่องยา ติดต่อทีมแพทย์ ฯลฯ

Reference

– State of Queensland (Queensland Ambulance Service). Clinical Practice Procedures : Trauma/Field Extremity Amputation. 2022

– Bunyasaranand J. Et al. Management of an Entrapped Patient with a Field Amputation�Journal of Emergency Medicine, 2017; 54, 90-95

– Khuraijam S. Et al. Emergency field amputation in a resource‑limited setting: a case report. Int J Emerg Med. 2025 Sep 30;18(1):178.

– House R. V. Expedient Field Amputations. Journal of Emergency Medical Services. 2025.

#ASimplifiedSoloTraveller#FieldAmputation#WildernessEMS#PrehospitalAmputation#EMSFieldAmputation

https://www.facebook.com/photo/?fbid=1508870671279142&set=a.461578289341724

ดูน้อยลง