🐝 คนไข้โดน “ผึ้ง ต่อ แตน” ต่อย ต้องดูและรักษาอะไรบ้าง? 🐝

อ้างตาม Tintinalli Emergency Medicine 8th Edition Chapter 211 บท Bites and Stings หน้า 1371-1372

🐜 แมลงกลุ่มนี้จะเรียกรวมว่า Hymenoptera ซึ่งจะแบ่งออกเป็น

– Apidae : Honeybee (ผึ้ง) และ Bumblebee (แมลงภู่)

– Vespidae : Yellow Jacket (ตัวต่อเยอรมัน), Hornet (แตน), Wasp (ตัวต่อ)

– Formicidae : มด

🐝 ผึ้งต่อยได้ครั้งเดียว โดยเหล็กในจะอยู่บริเวณท้อง เมื่อใดที่ต่อย เหล็กในก็จะหลุดออกจากท้อง ทำให้ผึ้งท้องแตกตาย ความสำคัญคือต้องเอาเหล็กในออกให้เร็วที่สุด ส่วนต่อและแตนสามารถต่อยได้หลายครั้ง ไม่ฝังเหล็กใน ความจริงแล้ว ไม่จำเป็นที่ต้องรู้ว่าโดนตัวอะไรต่อย เพราะสุดท้ายแล้ว อาการของกลุ่ม Hymenoptera ก็คล้ายคลึงกัน

☠️ พิษของกลุ่ม Hymenoptera จะมี Histamine, Melittin, Propholipase และ Hyaluronidase ซึ่งทำให้เกิดอาการแพ้แบบ Anaphylaxis ได้ โดยจะแบ่งออกเป็น

😢 Local Reaction บวม แดง ร้อน เจ็บ คัน Urticaria ถ้าโดนต่อยที่ใบหน้า ปาก ลำคอ ทำให้เกิด Angioedema และ Upper Airway Obstruction ถ้าโดนต่อยที่ตาหรือเปลือกตา จะทำให้เกิด Anterior capule cataract, iris atrophy, lens abscess, globe perforation, glaucoma และ refractive changes และ เกิด Secondary Cellulitis ร่วมด้วยได้

ถ้าโดนต่อยแบบไม่รุนแรง ขนาดมักเล็กกว่า 5 cm บวม ปวดนานเป็นชั่วโมง แต่ถ้าโดนต่อยแบบรุนแรง ขนาดจะใหญ่กว่า 5 cm บวมแดงเยอะ และเป็นนาน 1-3 วันได้

😷 Systemic Reaction

🥵 Anaphylaxis เช่น Skin, GI, Respire, Cardiovascular Symptoms มักเกิดภายใน 15 นาที แต่พบได้นานถึง 6 ชั่วโมง การถูกแมลงต่อยเป็น 2nd most common cause of anaphylaxis และที่สำคัญคือ ไม่ว่าจะโดนต่อยกี่ครั้ง ก็สามารถเกิด Anaphylaxis ได้ทั้งสิ้น ยิ่งมีอาการเร็วเท่าไหร่ อาการแพ้ยิ่งรุนแรงมากเท่านั้น

🤢ในรายที่รุนแรงมาก เช่นโดนต่อยมากกว่า 100 ตัว พิษของแมลงเหล่านี้จะทำให้เกิด Complication เช่น Kidney Failure, Liver Failure, DIC, Rhabdomyolysis, Seizure, Idiopathic Intracranial hypertension, Cerebral Infarction, Ischemic Optic Neuropathy และ Parkinsonism ดังนั้นอย่าลืมส่ง BUN, Cr, LFT, Coag, CPK ร่วมด้วย

🤒 Serum Sickness เป็น delayed reaction ในวันที่ 5-14 หลังโดนต่อย

🤧 Rare Reaction เช่น Encephalopathy, Neuritis, Vasculitis, Nephrosis และ Guillain-Barre Syndrome

✅ การรักษา ✅

– ล้างแผลด้วยน้ำและสบู่

– Cold pack ที่บริเวณถูกต่อยเพื่อลด pain

– เอาเหล็กในออกโดยใช้บัตรเครดิตรูด หรือใช้คีมหนีบออก แนะนำว่าอย่าใช้มือดึงอย่างรุนแรง เพราะจะทำให้พิษออกมาเยอะขึ้น

– Treat Anaphylaxis ด้วย Adrenaline, CPM, Ranitidine, Dexamethasone

– ยาแก้ปวดและคัน antihistamine, NSAIDS, Opioid

– ฉีด Tetanus Vaccine and/or TIG ตาม Indication

– บางครั้งแยกยากว่าเป็น local tissue reaction หรือ infection อาจพิจารณาให้ Antibiotics

✳️ Admit observe หากมี

– Massive envenomation โดนต่อยมากกว่า 100 ครั้ง

– Co-morbidity

– Old age

✳️ Work-up CBC, BUN, Cr, Electrolyte +/- LFT, Coag, CPK ระวัง Complication เช่น Kidney Failure, Liver Failure, DIC, Rhabdomyolysis

❤️ สรุป ❤️

ในคนไข้ที่โดนผึ้ง ต่อ แตนต่อย ให้หา life-threatening condition เช่น Anaphylaxis ในรายที่โดนต่อยเยอะมาก ให้ระวัง Complication เช่น AKI, Liver Failure, DIC, Rhabdomyolysis คนไข้จะแย่ลงเร็วมาก อาจต้อง Hemodialysis หรือ Alkalinize Urine ร่วมด้วย อย่าลืมเอาเหล็กในออก ฉีดยาแก้ปวด ยาแก้แพ้ วัคซีนบาดทะยัก ยาฆ่าเชื้อด้วย

Reference

– Tintinalli Emergency Medicine 8th Edition Chapter 211 บท Bites and Stings หน้า 1371-1372

– Goldfrank’s Toxicologic Emergencies 9th Edition Part C : The Clinical Basis of Medical Toxicology บท L. Natural Toxins and Envenomation 119 : Arthropods หัวข้อ Hymenoptera : Bees, Wasps, Hornets, Yellow Jackets and Ants หน้า 1572-1574